Oficjalne wizyty, uroczystości, kulisy rozmów – tego w książce Urszuli Doroszewskiej nie brakuje. W istocie jednak Pora się godzić jest praktycznym traktatem o polskiej polityce historycznej, napisanym z perspektywy osoby, która codziennie sprawdzała, jakie skutki przynosi każde słowo wypowiedziane w miejscu obciążonym pamięcią.

Doroszewska w 2017 roku objęła ambasadę w Wilnie po latach ochłodzenia kontaktów. Polska i Litwa są sobie strategicznie potrzebne, podobnie oceniają zagrożenie rosyjskie, współpracują w NATO i energetyce, a zarazem pozostają zakładnikami dawnych urazów. Autorka nie ukrywa problemów: nierozwiązanych spraw polskiej mniejszości, sporów o szkolnictwo i pisownię nazwisk. Jej wyjściowa diagnoza jest trzeźwa: wspólne bezpieczeństwo nie przekreśla automatycznie konfliktów pamięci, a sama racja historyczna nie wystarczy, by prowadzić skuteczną politykę. Trzeba jeszcze umieć opowiedzieć ją tak, aby nie upokorzyć partnera.

Kolejne rozdziały prowadzą od Piłsudskiego przez Jagiełłę i Witolda, Unię Obojga Narodów, Konstytucję 3 maja, pogrzeb powstańców styczniowych, międzywojenne relacje dyplomatyczne, ludzi Wilna, aż po groby Wileńszczyzny. Nie jest to ani linearny wykład z dziejów stosunków polsko- -litewskich, ani klasyczny pamiętnik ambasadora. To raczej katalog węzłów pamięci rozsupływanych w praktyce.

Najmocniejszy jest chyba pierwszy rozdział, poświęcony Piłsudskiemu. Doroszewska pokazuje, jak w praktyce wygląda praca z polskim symbolem, jednocześnie drażliwym dla Litwinów. Mauzoleum Matki i Serca Syna na Rossie nie jest dla niej wyłącznie miejscem polskiego kultu. To scena dyplomatyczna, na której Polska mówi nie tylko do własnych obywateli i Polaków, lecz także do litewskiej opinii publicznej. Decyzja, aby podczas uroczystości grać oba hymny, polski i litewski, ma pozornie charakter protokolarny, ale w tej książce urasta do zasady. Nawet najgorętszą własną pamięć trzeba wykonywać w formie, która uznaje suwerenność drugiego państwa. To nie jest rezygnacja z Piłsudskiego, lecz świadome odpolitycznienie rewindykacyjnych lęków, jakie żyją wśród Litwinów. Autorka jest przekonująca zwłaszcza tam, gdzie pokazuje, że dobra polityka historyczna zaczyna się od szczegółu: od tego, kto przemawia, jak długo trwa hymn, czy na cmentarzu wypada śpiewać ułańskie piosenki. W polskiej debacie publicznej polityka historyczna często przybiera postać deklaracji maksymalistycznej. U Doroszewskiej jest odwrotnie: im większy symbol, tym większa powściągliwość, która nie wynika z kompleksu, lecz z rozpoznania sytuacji. Rosja, stale obecna w tle tej książki, korzysta z konfliktów pamięciowych. Dlatego polskie państwo musi mówić o historii jasno, ale nie może dostarczać materiału do prowokacji.

Interesująco wypadają fragmenty o Konstytucji 3 maja. W Polsce to święto bywa traktowane jako oczywisty składnik narodowego kalendarza. Na Litwie jego sens nie jest równie prosty, bo pamięć Wielkiego Księstwa Litewskiego, unii i polonizacji układa się w inną opowieść. Doroszewska nie naciska na mechaniczne „wspólne świętowanie”. Pokazuje raczej, że wspólnota pamięci może powstać dopiero wtedy, gdy Litwini znajdą w niej własny język i własne powody. To jedna z najważniejszych lekcji tej książki: polska dyplomacja historyczna nie powinna polegać na eksportowaniu gotowej warszawskiej narracji. Jej zadaniem jest tworzenie warunków, w których partner może uznać część dawnej historii za swoją, nie czując, że przyjmuje cudzą opowieść pod presją.

Podobnie działa opowieść o powstańcach styczniowych, których szczątki odnaleziono na Górze Giedymina. Doroszewska umie wydobyć z tego wydarzenia wymiar niemal symboliczny: oto spod ziemi wychodzą postacie, które mogą połączyć Polaków, Litwinów i Białorusinów, choć każde z tych społeczeństw inaczej rozkłada akcenty. Kalinowski, Sierakowski, pamięć rosyjskiej przemocy – wszystko to staje się nie materiałem do zawłaszczenia, lecz przestrzenią spotkania. W tym sensie książka jest konsekwentnie antyimperialna. Imperium żywi się samotnością narodów, a więc najlepszą odpowiedzią na imperialną politykę pamięci jest zdolność sąsiadów do uzgodnienia choćby części wspólnego języka.

Książka nie jest wolna od słabości. Jej perspektywa pozostaje silnie ambasadorska, a więc selektywna. Autorka najlepiej opisuje przedsięwzięcia, w których sama uczestniczyła lub które współtworzyła. Mniej miejsca zostaje na głębszą analizę litewskich sporów wewnętrznych, społecznej recepcji opisywanych gestów, a także napięć między polską mniejszością a państwem litewskim. Skuteczność wydarzeń bywa tu mierzona przede wszystkim zmianą atmosfery w kręgu elit.

Doroszewska ma jasny pogląd na to, czym powinna być polityka polska w regionie: ma wzmacniać niepodległość narodów Europy Środkowo- Wschodniej, budować solidarność wobec Rosji, bronić praw Polaków, a zarazem unikać pamięciowego triumfalizmu. Jest to stanowisko spójne i przekonujące. Czasami jednak ta spójność domyka pole pytań. Słabiej wybrzmiewają alternatywy, porażki, konflikty interesów i przypadki, w których pamięć nie daje się łatwo przekuć w narzędzie współpracy. A jednak właśnie dlatego Pora się godzić jest pozycją istotną. W polskiej rozmowie o polityce historycznej dominują bowiem dwa uproszczenia. Jedno każe widzieć ją jako propagandę państwa, drugie jako moralny obowiązek nieustannego przypominania światu o polskich racjach. Doroszewska proponuje trzecią drogę: politykę pamięci jako odpowiedzialną dyplomację sąsiedztwa. Jej fundamentem jest prawda historyczna, ale prawda wypowiadana z rozpoznaniem miejsca, czasu i wrażliwości odbiorcy. Jej celem jest poszerzanie zaufania.

Tytuł książki podsunęła Iłłakowiczówna: Pora się godzić. Nie chodzi jednak o zgodę sentymentalną i bezwarunkową. Doroszewska pokazuje pojednanie jako pracę instytucjonalną, wymagającą protokołu, wiedzy, wyobraźni i konsekwencji. Tak rozumiana polityka historyczna nie jest dodatkiem do polityki bezpieczeństwa, lecz staje się jednym z jej warunków.