W ostatnich latach w krajowej humanistyce daje się zauważyć wzrost zainteresowania studiami nad muzyką popularną wraz z jej kulturowymi, medialnymi, społecznymi i politycznymi aspektami. Rozwijają się badania obejmujące multigatunkową twórczość słowno-muzyczną. Powstają opracowania dotyczące społecznych kontekstów muzyki popularnej, kulturowych i edukacyjnych aspektów muzycznej praxis, performatywności songów, związków muzyki artystycznej z popkulturą, aksjonormatywnych wymiarów krajowych festiwali muzycznych, a także publikacje z obszaru szeroko pojmowanych song studies.

Warto podkreślić zatem, że stan badań na temat popular music studies jest dziś już bardzo zaawansowany, nie tylko poza Polską, bowiem i z opracowań powstałych w kraju nad Wisłą powstałby współcześnie obszerny księgozbiór. Dość powiedzieć, iż patrząc tylko na autorskie książki oraz tomy wieloautorskie napisane w języku polskim, naliczymy ponad sto czterdzieści pozycji. Tematy z zakresu muzyki popularnej są podejmowane niezwykle prężnie, szczególnie w ostatnich latach, wiele się dzieje w materii badań nad tą sferą kultury współczesnej. Tylko w latach 2013, 2016 i 2020—2022 ukazało się po pięć monografii naukowych napisanych po polsku dotyczących tej problematyki. Miałem okazję również w niedawnej przeszłości recenzować aż dziesięć rozpraw doktorskich, które dotyczyły związków piosenki i muzyki popularnej z różnymi aspektami kultury. Te wybory młodych badaczek i badaczy świadczą o coraz żywszym zainteresowaniu tą sferą rzeczywistości.

Tworzą się zbiorowe ramy dla różnych akademickich podejść do badań nad piosenkami oraz pieśniami, prowadzi się badania interdyscyplinarne łączące aspekty różnych dziedzin akademickich, takich jak muzykologia, cultural studies, literaturoznawstwo, językoznawstwo, filmoznawstwo, teatrologia/performatyka, filozofia, socjologia, etnologia/antropologia kulturowa, medioznawstwo, historia, politologia, a nawet nauki o zdrowiu. I mimo że badania nad piosenkami tradycyjnie podzielono na wiele różnych dziedzin akademickich, to w ostatnich latach międzynarodowy standard zaczął skupiać wszystkie te podejścia pod wspólną nazwą Song Studies. „Studia nad piosenką/pieśnią” badają między innymi znaczącą rolę piosenki w kulturze i zdrowiu publicznym, co jest tematem cieszącym się coraz większym zainteresowaniem naukowców. W ostatnich latach kultura piosenki/pieśni zyskała uwagę zarówno w sferze publicznej, jak i naukowej, ze względu na jej zdolność do wzmacniania odporności i demokracji kulturowej, a także jej znaczenie jako bezcennego dziedzictwa. Song Studies zatem interesują się piosenkami i pieśniami oraz kulturą piosenki we wszystkich jej formach. W ostatnim czasie głównym przedmiotem projektów badawczych są różne społeczności pieśni. Próbuje się odpowiadać na pytania: w jaki sposób piosenka i śpiew wzmacniają poczucie wspólnoty i więzi społecznej między ludźmi? Jakie mechanizmy włączania i wyłączania działają w przypadku songów? Jak rola wspólnego śpiewania zmieniała się na przestrzeni dziejów? Jaką rolę odgrywa piosenka jako materialne i niematerialne dziedzictwo kulturowe? Jaki jest związek między piosenką a zdrowiem? Zdrowie oznacza tu wszystko, od więzi społecznych po lepsze samopoczucie osobiste.

Książka Adama Regiewicza i Dariusza Rotta Filolog na pięciolinii. Dwugłos polonistyczny dołącza w pięknym stylu do tych wszystkich głosów, o których wspominałem wyżej, jest kolejnym świadectwem żywotności tej sfery kultury, jej potężnego oddziaływania, promieniowania i przyciągania uwagi człowieka. Tym samym jest także dowodem na długie trwanie kultury oralnej, ciągłość tradycji, nieprzemijalność pewnych aspektów duchowych potrzeb ludzkich. Bowiem od zarania dziejów cywilizacji, gatunku homo sapiens (a nawet zapewne i innych hominidów) istnieje śpiew, istnieje radość słuchania dźwięków – ptaków, zwierząt, przyrody, świata i, rzecz jasna, śpiewu wydobywanego z gardła człowieka. Potem wymyślono muzykę, która czyni okrutny ludzki świat bardziej znośnym, łagodzi cierpienia, dodaje otuchy, przynosi ukojenie. Dla mnie znakomita książka dwóch śląskich polonistów jest dowodem głębokiej mądrości autorów, zapisem ich antropologii muzyki, antropologii literatury, antropologii współczesności, antropologii kultury. To rzecz bez wątpienia istotna, potrzebna, cenna, ozdoba biblioteki. Chce się do niej wracać, ponownie czytać, smakować i kontemplować. Pragnie się oddać głębokiej i powolnej lekturze tych pięciu rozdziałów pióra Adama Regiewicza oraz sześciu Dariusza Rotta.

A zatem to jedenaście odkrywczych i pasjonujących tekstów, a jeszcze należy wspomnieć o pięknym posłowiu innego fascynata muzyki, Jacka Kurka – z wykształcenia historyka, z osiągnięć erudyty, wspaniałego eseisty oraz pięknego człowieka głębokiego i empatycznego dialogu. Niezwykła to książka, wydana w wymyślonej i prowadzonej przez profesora Adama Regiewicza serii „Głośne pióra”. Pozostałe dotychczas opublikowane w niej tomy cechuje wysoki poziom i istotność podjętej problematyki badań. Filolog na pięciolinii to praca warta każdych pieniędzy. Nie sposób oddać jej wszystkich walorów – od kompozycyjnych poczynając, poprzez staranny język, profesjonalny styl, zaplecze merytoryczne, zasób wiedzy, umiejętności i doświadczeń, widocznych na każdej stronicy, a na aspektach poznawczych, intelektualnych, wreszcie – duchowych i emocjonalnych kończąc. A zatem, to pasjonująca wyprawa na terytoria bogate w zasoby dobrodziejstw przekazów słowno-muzycznych (jak powiedziałaby prekursorka tego rodzaju refleksji Anna Barańczak), antropologiczny zapis przygód gatunku songu. Autorzy to podróżnicy po legendarnych krajach piosenek i pieśni, których zaprasza się w gości z nadzieją i niepokojem. Nadzieją – bo duet dwóch profesorów R. widzi więcej niż inni i zawsze potrafi dostrzec coś pomijanego przez mieszkańców tej sfery kultury. Z niepokojem, bo są to spojrzenia dwóch mędrców – dociekliwe i krytyczne. Autorzy sporo podróżują po obszarach muzycznych i literackich, sporo czytają i słuchają, a co najważniejsze, ciekawie myślą. Kiedy więc przedstawiają kolejne znaleziska w świecie kultury songów, zawsze są to rzeczy co najmniej interesujące, a niekiedy – pryzmatyczne, czyli takie, w których załamuje się doksa i ujawnia się aktualna świadomość.

Książka ma kilka wyraźnych zalet: znakomitą kompozycję, bogactwo tematyczne, zaangażowany sposób pisania. Jej powracającym wątkiem jest liryka jako residuum, jako resztka, która odradza się w kolejnych wcieleniach w postaci poezji oralnej cywilizacji przemysłowej, by posłużyć się celnym sformułowaniem Paula Zumthora. Czasem są to po prostu lokalne narzędzia symbolicznego trwania (Szlak Śląskiego Bluesa opisany przez Dariusza Rotta), kiedy indziej przybierają one postać realnej formy buntu oraz gniewu wobec władzy (jak w opisywanej przez Adama Regiewicza muzyce punkowej). Obok tego mamy przekonanie o sile witalnej kultury słowno- muzyczno-performatywnej, a więc o malejącej roli rocka i rosnącej roli hip-hopu i popu, a także wzorców doraźnie adaptowanych do symbolicznych potrzeb, jak w twórczość Sanah (w tekście Regiewicza). Autorzy recenzowanej książki są specjalistami od literatur dawnych – średniowiecza (Adam Regiewicz) i staropolskiej (Dariusz Rott), co przekłada się na wybór tematów: figury „odwrócenia”, modlitwa, dyskurs religijny, opisy miasta, tzw. poezja śpiewana; Jan Kochanowski, podróż mistyczna, Gołonóg, blues, Europa Środkowa, rosyjska bardka Weronika Dolina. To szerokie spojrzenie na świat współczesnej, głównie polskiej, rzecz jasna, piosenki, erudycyjny as w rękawie, swoboda komparatystycznego panowania nad badaną materią – to zdecydowany atut tomu. Dwaj profesorowie, niczym Sherlock Holmes i doktor Watson (zamieniają się tymi rolami co rusz, by jeden nie pozostawał w cieniu drugiego), tropią ślady dawnych kultur w dzisiejszych piosenkach i performansach (na przykład u Tadeusza Sławka – Rott), ale nie są śledczymi w przestępczych sprawach, lecz prywatnymi detektywami w poszukiwaniu artystycznych i estetycznych zjawisk związków słowa i muzyki, logosu i ethosu, wreszcie, by odwołać się do tytułu fascynującej książki Constantina Florosa – połączeń „człowieka, miłości i muzyki”.

Adam Regiewicz i Dariusz Rott napisali książkę, która pulsuje pasją do kultury songu – sztuki dynamicznej współzależności i przeszywającej bezpośredniości. To ważna praca, oryginalna i inspirująca w kontekście przyszłych krajowych badań z zakresu studiów nad piosenkami, ale także w optyce (popular) music studies, szeroko pojmowanych cultural studies oraz antropologii współczesności. Książka została napisana komunikatywnie, powinna więc zainteresować nie tylko akademików badających współczesną kulturę, doktorantów i studentów – zwłaszcza kierunków humanistycznych i społecznych, ale także licznych fanów, melomanów oraz miłośników literatury pięknej.

Filolog na pięciolinii. Dwugłos polonistyczny to również praca z obszaru filozofii muzyki, a więc z najstarszej, a zarazem najbardziej wpływowej gałęzi estetyki, to opowieść dwóch Ludzi Ksiąg i Metafor o doświadczeniach akuzmatycznych człowieka ery antropocenu i postpiśmiennej, piątej rewolucji przemysłowej i epoki cyfrowej, czasów arcydynamicznych przemian kulturowych oraz nowych nowych mediów i AI.