Mapomatyka. Jak mapy prowadzą nas i zwodzą to nie tylko popularyzacja, lecz także szkoła uważności. To podpowiedź, jak czytać mapy, by zobaczyć nie tylko to, co narysowane, ale też to, co pominięte. Polskie wydanie ma swój unikalny aspekt: autorka zaczyna od warszawskich scen i mówi wprost, że tę książkę pisała w rodzinnym mieście. Lokalne przykłady dobrano specjalnie dla krajowego czytelnika. To drobny, ale ważny gest zakorzenienia, jaki zawdzięczamy wydawnictwu Radia Naukowego.

Struktura tomu jest klarowna i ambitna. Od Zakrzywionych (o opisie Ziemi), przez Płaskie, Skalowane, Odległe (o nawigacji), po Połączone, Podzielone, Odnalezione i Ukryte. Całość domyka natomiast rozdział Jak nadążyć za zmianami. Spis treści brzmi jak bajkowa obietnica, ale treść prowadzi czytelnika przez bardzo realne dylematy nauki. Każda część odpowiada na konkretne pytanie: jak opisać? jak stworzyć? jak ratować? Prowadzi nas zatem przez metodę, nie zaś przez daty i nazwiska.

Rowińska zaczyna od lekcji podstawowej, choć wcale nie szkolnej: Ziemia jest krzywizną, a mapa jest uproszczeniem. Mamy zatem Eratostenesa, który cieniem gnomonu między Syene i Aleksandrią oszacował obwód planety z oszałamiającą dokładnością. To pokazuje, że bez geometrii nie ma kartografii i że dobre modele bywają znacznie prostsze, niż sądzimy. Potem przychodzi Gauss i jego twierdzenie wyborne: nie da się bezbłędnie spłaszczyć globu. Z tej jednej prawdy wynika cała reszta książki.

Jej podstawowe przesłanie brzmi: mapy nie tylko przedstawiają świat, ale go współtworzą. W rozdziałach o upraszczaniu (Połączone) i o nawigowaniu (Odległe) autorka pokazuje, że przełączamy się między dwiema logikami: topologiczną (liczą się połączenia) i metryczną (liczą się odległości i kierunki). Ta zmiana perspektywy dobrze tłumaczy naszą codzienność. Raz myślimy przecież schematem metra, a innym razem – planem miasta z siatką ulic. Co ważne, te strategie są także wbudowane w nasz mozg i przyzwyczajenia. Zostało to zobrazowane znakomicie na przykładzie spaceru po Warszawie.

W książce znajdziemy rozdział o narodzinach teorii grafów. Zagadnienie siedmiu mostów Królewca staje się tu nie anegdotą, lecz momentem, gdy uczymy się odzierać mapę ze zbędnych detali: zostawić wyspy i mosty jako wierzchołki i krawędzie, aby odpowiedzieć na proste pytanie o istnienie przejścia. Z takiej operacji rodzi się narzędzie, które dziś napędza algorytmy i komunikację. Zresztą, najmocniejsze fragmenty to te, w których autorka zestawia ciepły, reporterski ton z rzetelną metodą. Kiedy opisuje, jak rożnie widzimy trasę przez miasto: raz jako ciąg przesiadek, kiedy indziej jako wektor „pięć kilometrów na południe i kilometr na wschód”. To zaś pokazuje, że mapy są także portretami nawyków poznawczych. Z tego wynika, że nie mamy jednej „dobrej” mapy. Za każdym razem dobra jest ta, która przyda nam się do rozwiązania problemu.

Współcześnie znajomość mapy jest trudniejsza, a przez to ważniejsza niż kiedyś. Po pierwsze, jest niedoceniona, bo mapy na co dzień pracują w tle. Nie myślimy o projekcjach, gdy patrzymy na ekran, nie widzimy rąk redaktorek i redaktorów, którzy wybierają warstwy i legendę, nie słyszymy sporów o skalę i generalizację. Tymczasem to właśnie te decyzje formują nasze przekonania o najrozmaitszej naturze. To decyduje o tym, jak wyobrażamy sobie wielkość krajów, bliskość sąsiadów, czy naturalność granic. Zrozumieć mapę to zrozumieć narrację o świecie. Po drugie, jest trudniejsza, bo mapy cyfrowe wchłonęły nawigację. Aplikacja przelicza drogę w czasie rzeczywistym, zawiesza naszą własną kompetencję, zmienia mentalne mapy miast. Rzadziej konstruujemy sobie w głowie obraz całości, częściej podążamy za strzałką. Jakże łatwo jest zgubić kontekst: rzekę, która tłumaczy układ dzielnic, albo wzgórze, które uzasadnia objazd. Nieczęsto myślimy o algorytmach personalizujących trasy i rekomendacje, ograniczających znaczenie wspólnych mapy miasta. Dziś każdy ma swoją! To ważny powód, by wracać do elementarza, do umiejętności świadomego przełączania odwzorowań, do rozpoznawania skali i budowania własnej mapy. Po trzecie, mapa stała się językiem sporów publicznych i narzędziem troski. W części Odnalezione autorka pokazuje, jak mapy ratują życie w epidemiologii, poszukiwaniu zaginionych, analizie wzorców przestępczości. I zarazem tłumaczy, że dobre mapy bezpieczeństwa czy zdrowia publicznego to nie tylko kropki na planie, lecz decyzje o skali, agregacji i filtrach. Podobnie w części Podzielone: linie okręgów wyborczych nie są neutralne. Rozumieć te wybory, to rozumieć politykę przestrzeni. Tu Rowińska jest szczególnie przekonująca, bo łączy humanistyczną wrażliwość z matematyczną dyscypliną. 

Jeśli Mapomatyka czegoś uczy ponad wszystko, to nawyku przełączania: między matematycznym rygorem a empatią, między schematem a terenem, między zoomem a planem ogólnym. To książka, która pomoże nam odzyskać radość obcowania z mapą. Styl Rowińskiej ma zresztą nieczęstą zaletę: zaraża ciekawością, nie traktując czytelnika z wyższością. Anegdoty służą tu za dowody, nie fajerwerki, a wzory ustępują miejsca obrazom i analogiom. Dzięki temu książka jest przystępna dla czytelników niematematycznych, a zarazem satysfakcjonująca dla dociekliwych. Kiedy trzeba, autorka zagląda bowiem pod maskę współczesnych technologii mapowych, pokazując, że wysokorozdzielcze, trójwymiarowe modele przestrzeni i systemy autonomiczne wymagają map milimetrowej precyzji, budowanych z użyciem lidarów i aktualizowanych w ruchu, bo GPS bywa… zbyt niedokładny.